कञ्चनपुर, २८ वैशाख । भीमदत्त नगरपालिका–१० तिलकेनीस्थित चुरे फेदीको दलित बस्तीका बासिन्दा भरपर्दो विद्युत् सेवा नहँुदा सिँचाइ सुविधाबाट वञ्चित भएका छन् ।
बस्तीमा जडान गरिएका ‘बोरिङ’ पर्याप्त विद्युत् प्रसारण नहुँदा सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । सिँचाइकै अभावमा स्थानीय बासिन्दाको खेतीपाती र पशुपालन व्यवसाय सङ्कटमा परेको छ ।
दशकअघि एक दातृ निकायले सिँचाइका लागि बोरिङ जडान गरिदिएको थियो । त्यसयता स्थानीयले आफ्नै लगानीमा पाँच–छ वटा थप बोरिङ पनि गाडेका छन् । तर बस्तीमा ‘थ्रिफेज’ विद्युत् लाइन नहुँदा कुनै पनि बोरिङ सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । सिँचाइ अभावमा धान, गहुँ र मकैजस्ता बालीको उत्पादनले तीन महिना पनि खान नपुग्ने भएपछि अधिकांश भारतीय क्षेत्रमा मजदुरी गर्न बाध्य भएका छन् ।
स्थानीय वसन्ती लुहारका अनुसार सिँचाइ सुविधा नहुँदा खेतमा घाँसखेती गर्नसमेत समस्या भएको छ । “दूध बेचेर घरखर्च चलाउन भैँसी पाल्ने चाहना थियो”, उहाँले भन्नुभयो, “तर खेतमा घाँसखेती गर्न नसक्दा त्यो योजना स्थगित गर्नुपरेको छ, खेतमा सिँचाइ नहुँदा अन्न पनि राम्ररी फल्दैन, अहिले परिवार चलाउन श्रीमान्को दैनिक मजदुरीनै पूरै परिवारको मुख्य सहारा बनेको छ ।”
स्थानीय पदम लुहारले पटक–पटक वडा कार्यालय, नगरपालिका र विद्युत् प्राधिकरणसम्म थ्रिफेज लाइन विस्तारको माग गर्दा पनि सुनुवाइ नभएको गुनासो गर्नुभयो । “टुफेज लाइन त छ, तर त्यसले घरको बत्तीसमेत राम्रोसँग बल्दैन”, उहाँले भन्नुभयो, “गर्मीमा पङ्खा चलाउन खोज्दा पनि राम्ररी चल्दैन, वर्षौंदेखि समस्या झेलिरहेका छौँ, तर समाधान भएको छैन ।”
बस्तीमा खानेपानीको केही व्यवस्था भए पनि सबै परिवार त्यसको पहुँचमा छैनन् । स्थानीय प्रेम कोलीका अनुसार करिब ३०० परिवार बसोबास गर्ने उक्त बस्तीमा केवल २०० मिटर मात्रै पाइपलाइन विस्तार गरिएको छ, जुन पर्याप्त नभएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
बस्तीका अगुवा गोपाल महरका अनुसार तिलकेनीको दलित बस्ती नगरपालिका क्षेत्रकै सबैभन्दा पीडित बस्तीमध्ये एक हो । उहाँले भरपर्दो विद्युत्, सडक स्तरोन्नति, तटबन्ध र पुलजस्ता आधारभूत पूर्वाधारको अभाव रहेको बताउनुभयो । “छिमेकी गाउँसम्म कालोपत्रे सडक पुगेको छ”, उहाँले भन्नुभयो, “तर हाम्रो गाउँ पुग्ने सडक स्तरोन्नति नहुँदा वर्षौंदेखि सास्ती खेप्दै आएका छौँ ।”
चुरे क्षेत्रबाट बग्ने खहरे खोलाले हरेक वर्ष जग्गा कटान गर्दै आएको छ । भू–क्षयका कारण बस्तीका कयौँ परिवार विस्थापनको जोखिममा रहेको उहाँको भनाइ रहेको छ । हालसम्म प्रभावकारी तटबन्ध निर्माण हुन सकेको छैन । खोलामा पुल नहुँदा वर्षात्का बेला एक किलोमिटर दूरीमा पुग्नसमेत तीन किलोमिटर घुमेर जानुपर्ने बाध्यता रहेको स्थानीय बताउँछन् ।
बस्तीका धेरै नागरिक अझै नागरिकताको प्रमाणपत्रबाट समेत वञ्चित छन् । आवश्यक कागजात जुटाउन नसक्दा नागरिकता बनाउन समस्या भएको स्थानीयको भनाइ छ । विसं २०२६ देखि त्यस क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आए पनि श्रेस्ता कायम हुँदाहुँदै पनि लालपुर्जा प्राप्त गर्न नसकेको दलित समुदायको गुनासो छ ।
रोजगारी अभाव पनि बस्तीको अर्को प्रमुख समस्या बनेको छ । घर निर्माण, धातुबा वस्तुहरु निर्माण गर्ने, सिलाइकटाइलगायतको परम्परागत सीप भएका अधिकांश युवा काम नपाउँदा भारतमा सस्तो मजदुर बन्न बाध्य भएको स्थानीय बताउँछन् । “घरमा बस्दा काम पाइँदैन, भोकै बस्नुपर्ने अवस्था आउँछ”, कैलराम ओडले भन्नुभयो, “त्यसैले भारत जान बाध्य भएका छौँ ।”
बस्तीमा कक्षा ३ सम्म पढाइ हुने विद्यालय भए पनि आवश्यक फर्निचर, स्टेशनरी, कम्प्युटरलगायतका सामग्रीको अभाव रहेको स्थानीय बताउँछन् । “दलित समुदायको विद्यालय भनेर हेपिने गरिएको छ”, विमला लुहारले गुनासो गर्नुभयो ।
स्थानीयवासीले तिलकेनीको दलित बस्तीमा विद्युत्, सिँचाइ, सडक, तटबन्ध, पुल, शिक्षा र नागरिकताजस्ता आधारभूत सेवा सुविधाको तत्काल व्यवस्था गर्न सम्बन्धित निकायसँग माग गरेका छन् । रासस
कञ्चनपुर, २८ वैशाख । भीमदत्त नगरपालिका–१० तिलकेनीस्थित चुरे फेदीको दलित बस्तीका बासिन्दा भरपर्दो विद्युत् सेवा नहँुदा सिँचाइ सुविधाबाट वञ्चित भएका छन् ।
बस्तीमा जडान गरिएका ‘बोरिङ’ पर्याप्त विद्युत् प्रसारण नहुँदा सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । सिँचाइकै अभावमा स्थानीय बासिन्दाको खेतीपाती र पशुपालन व्यवसाय सङ्कटमा परेको छ ।
दशकअघि एक दातृ निकायले सिँचाइका लागि बोरिङ जडान गरिदिएको थियो । त्यसयता स्थानीयले आफ्नै लगानीमा पाँच–छ वटा थप बोरिङ पनि गाडेका छन् । तर बस्तीमा ‘थ्रिफेज’ विद्युत् लाइन नहुँदा कुनै पनि बोरिङ सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । सिँचाइ अभावमा धान, गहुँ र मकैजस्ता बालीको उत्पादनले तीन महिना पनि खान नपुग्ने भएपछि अधिकांश भारतीय क्षेत्रमा मजदुरी गर्न बाध्य भएका छन् ।
स्थानीय वसन्ती लुहारका अनुसार सिँचाइ सुविधा नहुँदा खेतमा घाँसखेती गर्नसमेत समस्या भएको छ । “दूध बेचेर घरखर्च चलाउन भैँसी पाल्ने चाहना थियो”, उहाँले भन्नुभयो, “तर खेतमा घाँसखेती गर्न नसक्दा त्यो योजना स्थगित गर्नुपरेको छ, खेतमा सिँचाइ नहुँदा अन्न पनि राम्ररी फल्दैन, अहिले परिवार चलाउन श्रीमान्को दैनिक मजदुरीनै पूरै परिवारको मुख्य सहारा बनेको छ ।”
स्थानीय पदम लुहारले पटक–पटक वडा कार्यालय, नगरपालिका र विद्युत् प्राधिकरणसम्म थ्रिफेज लाइन विस्तारको माग गर्दा पनि सुनुवाइ नभएको गुनासो गर्नुभयो । “टुफेज लाइन त छ, तर त्यसले घरको बत्तीसमेत राम्रोसँग बल्दैन”, उहाँले भन्नुभयो, “गर्मीमा पङ्खा चलाउन खोज्दा पनि राम्ररी चल्दैन, वर्षौंदेखि समस्या झेलिरहेका छौँ, तर समाधान भएको छैन ।”
बस्तीमा खानेपानीको केही व्यवस्था भए पनि सबै परिवार त्यसको पहुँचमा छैनन् । स्थानीय प्रेम कोलीका अनुसार करिब ३०० परिवार बसोबास गर्ने उक्त बस्तीमा केवल २०० मिटर मात्रै पाइपलाइन विस्तार गरिएको छ, जुन पर्याप्त नभएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
बस्तीका अगुवा गोपाल महरका अनुसार तिलकेनीको दलित बस्ती नगरपालिका क्षेत्रकै सबैभन्दा पीडित बस्तीमध्ये एक हो । उहाँले भरपर्दो विद्युत्, सडक स्तरोन्नति, तटबन्ध र पुलजस्ता आधारभूत पूर्वाधारको अभाव रहेको बताउनुभयो । “छिमेकी गाउँसम्म कालोपत्रे सडक पुगेको छ”, उहाँले भन्नुभयो, “तर हाम्रो गाउँ पुग्ने सडक स्तरोन्नति नहुँदा वर्षौंदेखि सास्ती खेप्दै आएका छौँ ।”
चुरे क्षेत्रबाट बग्ने खहरे खोलाले हरेक वर्ष जग्गा कटान गर्दै आएको छ । भू–क्षयका कारण बस्तीका कयौँ परिवार विस्थापनको जोखिममा रहेको उहाँको भनाइ रहेको छ । हालसम्म प्रभावकारी तटबन्ध निर्माण हुन सकेको छैन । खोलामा पुल नहुँदा वर्षात्का बेला एक किलोमिटर दूरीमा पुग्नसमेत तीन किलोमिटर घुमेर जानुपर्ने बाध्यता रहेको स्थानीय बताउँछन् ।
बस्तीका धेरै नागरिक अझै नागरिकताको प्रमाणपत्रबाट समेत वञ्चित छन् । आवश्यक कागजात जुटाउन नसक्दा नागरिकता बनाउन समस्या भएको स्थानीयको भनाइ छ । विसं २०२६ देखि त्यस क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आए पनि श्रेस्ता कायम हुँदाहुँदै पनि लालपुर्जा प्राप्त गर्न नसकेको दलित समुदायको गुनासो छ ।
रोजगारी अभाव पनि बस्तीको अर्को प्रमुख समस्या बनेको छ । घर निर्माण, धातुबा वस्तुहरु निर्माण गर्ने, सिलाइकटाइलगायतको परम्परागत सीप भएका अधिकांश युवा काम नपाउँदा भारतमा सस्तो मजदुर बन्न बाध्य भएको स्थानीय बताउँछन् । “घरमा बस्दा काम पाइँदैन, भोकै बस्नुपर्ने अवस्था आउँछ”, कैलराम ओडले भन्नुभयो, “त्यसैले भारत जान बाध्य भएका छौँ ।”
बस्तीमा कक्षा ३ सम्म पढाइ हुने विद्यालय भए पनि आवश्यक फर्निचर, स्टेशनरी, कम्प्युटरलगायतका सामग्रीको अभाव रहेको स्थानीय बताउँछन् । “दलित समुदायको विद्यालय भनेर हेपिने गरिएको छ”, विमला लुहारले गुनासो गर्नुभयो ।
स्थानीयवासीले तिलकेनीको दलित बस्तीमा विद्युत्, सिँचाइ, सडक, तटबन्ध, पुल, शिक्षा र नागरिकताजस्ता आधारभूत सेवा सुविधाको तत्काल व्यवस्था गर्न सम्बन्धित निकायसँग माग गरेका छन् । रासस